Bronisława Wajs „Papusza” (1908–1987) – pierwsza poetka romska, utrwalająca ginący folklor i historię swojego narodu.
Urodziła się w Sitańcu koło Zamościa. Dzięki własnym staraniom nauczyła się czytać i pisać, co pozwoliło jej na późniejszą twórczość literacką. Po ślubie z Dionizym Wajsem dołączyła do szczepu Polska Roma - wędrujących muzykantów, którzy przed wojną przemierzali Podole, Wołyń i Wileńszczyznę, a po 1945 roku osiedlili się na Ziemiach Odzyskanych. Papusza z pasją układała teksty do romskich melodii ludowych.
Latem 1949 roku poznała poetę, tłumacza i cyganologa Jerzego Ficowskiego, który namówił ją do spisywania swoich pieśni. W ciągu następnych czterech lat powstały liczne, oryginalne utwory, wiernie tłumaczone przez Ficowskiego na język polski. Jej twórczość spotkała się z uznaniem takich autorów jak Julian Tuwim czy Julian Przyboś, a także krytyki literackiej. Jednak opisując własne przeżycia i obyczaje romskie, Papusza została oskarżona o zdradę tajemnic swojego środowiska, co pogłębiło jej depresję.
Po licznych przeprowadzkach i krótkotrwałych powrotach do twórczości, w 1981 roku osiedliła się w Inowrocławiu przy ul. Czarneckiego 26, w domu rodziny ze strony matki. Zmarła w mieście w 1987 roku i została pochowana na cmentarzu przy ul. Marcinkowskiego. Miała jednego syna, Władysława, zwanego Tarzanem.
Papusza jest pierwszą poetką piszącą w języku romskim, utrwalającą folklor i historyczne wydarzenia, m.in. eksterminację Romów na Wołyniu w latach 1943–1944. Od 1962 roku była członkinią oddziału zielonogórskiego Związku Literatów Polskich. Jej pieśni i wiersze zostały opublikowane w trzech tomach: Pieśni Papuszy (1956), Pieśni mówione (1973) oraz Lesie, ojcze mój (1990). Jej życie stało się również kanwą widowiska „Papusza”, wykonywanego przez romski zespół pieśni i tańca Terno na początku lat 80.
Źródło: Inowrocławski Słownik Biograficzny, Zeszyt Pierwszy, red. Edmund Mikołajczak.
Grafika: opracowanie własne na podstawie zdjęcia zamieszczonego w tej publikacji.
