W styczniu 1919 roku Inowrocław stał się jednym z kluczowych punktów Powstania Wielkopolskiego na Kujawach Zachodnich. Mieszkańcy miasta i okolic, przygotowani przez lata pracy organicznej oraz działalność polskich organizacji społecznych i militarnych, przystąpili do zbrojnego zrywu przeciwko pruskiemu panowaniu. Mimo obecności silnego garnizonu niemieckiego, działania powstańcze miały ogromne znaczenie strategiczne – zabezpieczały linie kolejowe i drogi, uniemożliwiając skuteczne kontrataki.
Pod koniec listopada 1918 roku w mieście zaczęły działać polskie struktury porządkowe, w tym Straż Ludowa i Powiatowa Rada Ludowa. Pierwsza próba zdobycia Inowrocławia, podjęta 2 stycznia 1919 roku przez Tajny Komitet Wojskowy, zakończyła się niepowodzeniem z powodu braku uzbrojenia. Przełom nastąpił w nocy z 4 na 5 stycznia, gdy skoncentrowano oddziały powstańcze oraz żołnierzy Wojska Polskiego z Radziejowa.
Do walki o miasto stanęło blisko 900 powstańców, podzielonych na dwie grupy uderzeniowe. Ich celem było opanowanie dworców, strategicznych budynków oraz przerwanie niemieckich połączeń kolejowych i drogowych. Walki uliczne, trwające do wieczora 5 stycznia, były zacięte i prowadzone z użyciem ciężkiego uzbrojenia, w tym karabinów maszynowych. Ostatecznie Niemcy zostali okrążeni i zmuszeni do kapitulacji.
Wieczorem 6 stycznia 1919 roku Inowrocław był już wolny. Po latach zaborów miasto powróciło do Polski. Zwycięstwo okupione zostało ofiarami – zginęli powstańcy, cywile oraz żołnierze niemieccy. Mimo strat wyzwolenie Inowrocławia miało ogromne znaczenie moralne i strategiczne dla całego regionu, stając się jednym z trwałych symboli zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego.
Dziś pamięć o tych wydarzeniach jest w Inowrocławiu wciąż żywa – przypominają o nich tablice pamiątkowe, ślady walk na budynkach, szkolne izby tradycji oraz lokalne inicjatywy historyczne, które pielęgnują dziedzictwo powstańców.
